6098 SAYILI YENİ BORÇLAR KANUNU UYARINCA SATIM SÖZLEŞMELERİNDE GENEL İŞLEM ŞARTLARI (MAYIS 2014)

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nda (“TBK”) 818 sayılı Mülga Borçlar Kanunu’ndan farklı olarak genel işlem koşulları (“GİK”) düzenlenmiştir. 

Genel işlem koşulları Türk Hukuku’nda ilk olarak 4077 sayılı Mülga Tüketicinin Korunması Hakkındaki Kanun ile 6502 sayılı Yeni Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’da tüketici sözleşmelerindeki haksız şartlar olarak düzenlenmiştir. Ancak belirtilen Kanunlar sadece tüketici ile yapılan sözleşmelerde tüketici lehine koruma sağlamaktadır. 6098 sayılı TBK ile genel işlem koşulları; tüketici-tacir ayrımı yapmaksızın genel olarak bir sözleşmenin kurulması sırasında ortaya çıkan eşitsizlikleri gidermeye yönelik olarak düzenlenmiştir. 

Standart sözleşme, tip sözleşme, formüler sözleşme gibi adlarla da anılan genel işlem koşulları, sözleşmeyi düzenleyenin ileride çok sayıda benzer sözleşmelerde kullanmak amacıyla sözleşme içeriğini önceden tek başına belirleyerek tek tip bir akit halinde karşı tarafın kabulüne sunduğu sözleşme maddelerine denilmektedir. 

TBK’nun 20’inci maddesi uyarınca bir sözleşme şartı;

Çok sayıda benzer sözleşmede kullanma amacı güdüyorsa,
Önceden ve tek taraflı hazırlanarak karşı tarafa sunulmuşsa, 

genel işlem koşulu olarak kabul edilir.

TBK’nun 21.maddesi sözleşmede yer alan bir genel işlem koşulunun geçerliliği, karşı tarafa bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi verilmesine, bunların içeriğini öğrenme imkanı sağlamasına ve karşı tarafın da bu koşulları kabul etmesine bağlanmıştır. Aksi takdirde söz konusu genel işlem koşulları yazılmamış sayılacaktır. Buna ek olarak bir sözleşme; sözleşmenin niteliği ve sözleşme konusu işin özelliğine yabancı koşullar barındırması durumunda ilgili koşul yazılmamış sayılacaktır. Yine sözleşmeyi düzenleyene tek yanlı olarak karşı taraf aleyhine sözleşmenin bir hükmünü değiştirme ya da yeniden düzenleme yetkisi veren kayıtlar da yazılmamış sayılacaktır. 

Sözleşmenin bazı koşullarının yazılmamış sayılması halinde ise sözleşmenin yazılmamış sayılan genel işlem koşulları dışındaki hükümleri geçerliliğini koruyacaktır. Bu durumda sözleşmeyi düzenleyen, yazılmamış sayılan koşullar olmasaydı diğer hükümlerle sözleşmeyi yapmayacak olduğunu ileri süremeyecektir.

Genel işlem koşulları kapsamında yer alan bir hükmün açık ve anlaşılır olmaması veya birden çok anlama gelmesi halinde,  bu hüküm düzenleyenin aleyhine ve karşı tarafın lehine yorumlanacaktır. TBK’nun 25’inci maddesi uyarınca genel işlem koşullarına dürüstlük kurallarına aykırı olarak, karşı tarafın aleyhine veya onun durumunu ağırlaştırıcı nitelikte hükümler konulamayacaktır. Belirlenen madde kapsamında haksız şart olarak değerlendirilecek genel işlem koşulları tahdidi olarak sayılmamış olup, bu hususların değerlendirilmesi hakimin takdir yetkisine bırakılmıştır.

Genel olarak GİK uygulamada satış, sigorta, abonelik, taşıma ve kredi sözleşmelerinde karşımıza çıkmaktadır. TBK ile GİK konusunda getirilen bu yeni düzenlemeler ile sözleşmeyi düzenleyen tarafın sözleşme şartlarını kendi menfaat ve risklerine göre belirleyerek karşı tarafın kabulüne zorlaması gibi sözleşme özgürlüğü ve irade serbestisine aykırı olan uygulamaların önüne geçilmiştir.