ANONİM ŞİRKETLERDE SERMAYE TAAHHÜDÜ YOLUYLA SERMAYE ARTIŞINDA RÜÇHAN HAKKI (EKİM 2017)

Anonim şirketlerde şirket sermayesinin sermaye taahhüdü yoluyla arttırılması halinde pay sahibinin şirketteki sermaye oranını koruyabilmesi amacıyla pay sahiplerine rüçhan hakkı tanınmıştır. Rüçhan hakkı pay sahibine çıkarılan yeni paylar ile mevcut paylar arasındaki orantı nispetinde yeni pay alma hakkı tanıyan, paya bağlı sübjektif haktır. Her pay sahibinin çıkarılan yeni payları, mevcut paylarının sermayeye oranına göre alma hakkı (rüçhan hakkı) ve rüçhan hakkının kullanım esasları gerek esas sermaye sisteminde gerek kayıtlı sermaye sistemi bakımından TTK’nun 461. maddesinde ortak hükümlerle düzenlenmiştir.

Yeni pay alma hakkının kullanılabilmesinin esasları Yönetim Kurulu tarafından alınacak karar ile belirlenir. Yönetim kurulu belirtilen kararında pay sahiplerine en az onbeş gün süre verir. Bu süre asgari olup, yönetim kurulunun rüçhan hakkının kullanılabilmesi için pay sahiplerine elverişli olan bir süre sağlama yükümlülüğü bulunmaktadır. Daha açık bir anlatımla Yönetim kurulu anılan süreyi, pay sahiplerinin haklarını uygun şekilde kullanabilecekleri bir süre olarak belirlemelidir. Yönetim kurulunun söz konusu kararının ticaret siciline tescili ve Türkiye Ticaret Sicil Gazetesinde ilanı zorunludur. 

TTK uyarınca yeni pay alma hakkı dört temel ilke ile pay sahibi lehine güçlendirilmiştir. Bu ilkeler aşağıdaki gibidir;

  • Kural olarak rüçhan hakkı esas sözleşme ile sınırlandırılamaz veya kaldırılamaz.
  • Rüçhan hakkı ancak haklı sebeplerin varlığı halinde kaldırılabilir veya sınırlandırılabilir.
  • Yeni pay almanın kaldırılması veya sınırlandırılması, pay sahibi olsun olmasın (haklılık temeli olmadan) bazı kişilerin yararlandırılması ve (özellikle grup içi yapısal değişikliklerle) bazı pay sahiplerinin kayba uğratılması amacı ile kullanılamaz.
  • Rüçhan hakkını sınırlandırması için Şirket genel kuruluna ağırlaştırılmış nisap getirilmiş böylece önleyici niteliği ile bir azlık hakkı oluşmuştur.

Yukarıda belirtilen nisaba ilişkin şart dışında bu ilkeler kayıtlı sermaye sisteminde yönetim kurulu kararlarına da uygulanır.

TTK kapsamında pay sahibinin rüçhan hakkının sınırlandırılması, genel kurulun sermaye artırımına ilişkin kararı ile ancak haklı sebepler bulunduğunda ve en az sermayenin yüzde altmışının olumlu oyu ile mümkün kılınmıştır. Halka arz, işletmelerin, işletme kısımlarının, iştiraklerin devralınması ve işçilerin şirkete katılmaları TTK’da örnek yolu ile belirtilen haklı sebepler arasındadır. Bununla birlikte TTK’da sarih bir ifade ile, hiç kimsenin haklı görülemeyecek şekilde rüçhan hakkının sınırlandırılmasından ve kaldırılmasından yararlandırılamayacağı veya kayba uğratılamayacağı belirtilmektedir. Böylece bazı pay sahiplerinin aleyhine olacak şekilde sermaye artışına gidilmesi önlenmeye çalışılmıştır.

Yönetim Kurulu, rüçhan hakkının sınırlandırılmasının veya kaldırılmasının gerekçelerini; miktarı ve oranı, yeni payların primli ve primsiz çıkarılma sebeplerini, primin nasıl hesaplandığını, kullanılmayan rüçhan haklarının kimlere, niçin, ne fiyatla verildiğini belgeli ve gerekçeli açıklamaların yer aldığı bir rapor ile belirler. Bu rapor da ticaret siciline tescil ve Türkiye Ticaret Sicil Gazetesinde ilan edilir.

TTK’nun 461. maddesinin 4. Fıkrası uyarınca rüçhan hakkının diğer bir özelliği devredilebilir olmasıdır. TTK’nun 461 maddesinin 5. fıkrasında ise rüçhan hakkının kullanılmasının, esas sözleşme hükümleri dayanak gösterilerek engellenemeyeceği açıkça düzenlenmiştir. Esas sözleşmede nama yazılı payların devrinin sınırlandırılmış olduğuna ilişkin hükmün yer alması, şirkete rüçhan hakkını kısıtlama yetkisi vermemektedir. Daha açık bir anlatımla bir anonim şirkette hisselerin devrine kısıtlama getirirken gözetilen menfaat ile pay sahibinin yeni pay alma hakkından doğan menfaat karşılaştığında yeni pay alma hakkından doğan menfaat tercih edilir (“rüçhan hakkının önceliği”). Bununla birlikte TTK’nun 461. maddesinin 5. fıkrasındaki “rüçhan hakkı tanıdığı” ifadesi ile işaret edilen rüçhan hakkının sahibidir. Bununla birlikte rüçhan hakkının önceliğinden pay sahiplerinin yararlanabileceği, rüçhan haklarını devralmak sureti ile kullananların bu haklardan yararlanamayacağı anlaşılmaktadır.

Görüldüğü üzere sermaye artışı bakımından geçerli olan birtakım şekli ve maddi şartların yanı sıra, TTK ile rüçhan hakkı müessesesi ile pay sahibini koruyucu kurallar getirilmiştir. Özellikle rüçhan hakkının kaldırılmasının veya sınırlandırılmasının genel kurulun sermaye artırımına ilişkin kararı ile haklı sebeplerin bulunması şartına ve yüzde altmış oranında karar nisabına bağlanması, pay sahibinin yeni bastırılan payları alma hakkını kuvvetlendirmiştir. Rüçhan hakkının sınırlandırılması veya kaldırılması durumunda ise yönetim kuruluna buna ilişkin gerekçelerini rapor haline getirme yükümlülüğü getirilmiştir. Belirtilen raporun tescil ve ilan zorunluluğu ile de alenilik sağlanmıştır.